Ahlakın Temelleri

 Ahlakı Oluşturan Temel Unsurlar

 

Ahlak felsefesi, yüzyıllardır düşünürleri ve akademisyenleri büyüleyen, insan davranışlarının, etiğin ve ahlakın doğasına dair temel sorulara yanıt arayan bir çalışma alanıdır. Ahlakın tanımı, davranışlar ve olaylar karşısında iyi ya da kötü, doğru ya da yanlış olarak verilen tepkilerdir (Kertzer ve diğerleri, 2014). Bu yazida ahlak uzerinde yapilan tartışmalara degil ahlaki oluşturan temel unsurlara değineceğiz. Ahlaki değerlerimiz kozmolojik, genetik, anayasal, beslenme ve sosyal unsurlar gibi çeşitli faktörlerden etkilenir.

 

Makalemizde, ahlaki değerlerimizi şekillendiren anahtar faktörleri inceleyeceğiz. Şimdi her bir faktöre derinlemesine bakalım ve duyarlılığımızı yaratan temel etkenleri görelim.

 

1. Kozmolojik Faktörler: Dünyanın aynı bölgesinde yaşayan insanların benzer davranışlar sergilediğini ve bunun uzun vadede ahlaka yol açtığını gözlemliyoruz. İnsan vücut sıvılarının baskınlığına yol acan temel kozmolojik faktör güneştir. Bu sıvılar kan, balgam, sarı safra ve kara safra olarak sıralanır. Doğu dünyası, güneşin yüksek alev etkisiyle sarı safranın baskın olduğu ve rasyonel ahlakın geliştiği bir bölgedir. Dünyanın orta iklimi, güneşin ılımlı etkisiyle diğer sıvıları eşit şekilde kurutarak kanı baskın hale getirdiği bir bölgedir ve bu da daha agresif ve yüksek tutkulu ahlak anlayışına yol açar. Batı dünyası, güneşin düşük alev etkisi altında olup, balgamın baskın olduğu ve pragmatik ahlakın geliştiği bir bölgedir. Dünyanın Afrika bölgesinde ise kara safranın baskınlığı, onların ahlaki değerlerini şekillendirir.

 

2. Genetik Faktörler: Genetik faktörler, ahlaki duyarlılıklarımızı şekillendirmede önemli bir rol oynar, çünkü sadece bilişsel yeteneklerimizi değil, aynı zamanda duygusal tepkilerimizi ve sosyal davranışlarımızı da etkiler. Bu da ahlakın, biyolojik yapımız ve evrimsel tarihimizde derinlemesine kök salmış olabileceğini gösterir. Aile üyeleri genellikle benzer ahlaki yargılar ve tepkiler sergiler ve bu, nesiller boyunca aktarılır.

 

3. Yasalar: Devletlerin koyduğu yasalar, insanların cesaretine etki eder, çünkü bu yasalar insan doğasına uygun değilse onların dayanıklılığını yok eder. Ancak, insan doğasına uygun yasalar, insanları cesaretlendirir; devletlerin yasaları insanları zayıflatır ve cesaretlerini kırar. Göçebe halklar ise aynı yasalara tabi olsalar bile, devlet kurallarından uzak oldukları için cesaretlerini bu kadar kaybetmezler (İbn Haldun). Bugünkü toplumlarda, devletlerin insan doğasına aykırı yasalarına tabi olan toplumların cesaretlerini kaybettiğini görüyoruz. Batı dünyasında ve gelişmiş Asya toplumlarında, yasaların insanların cesaretini azalttığını görüyoruz. Türkiye ve Orta Asya'daki toplumlara baktığımızda, insanların batı toplumları kadar cesaretlerini kaybetmediklerini görebiliriz. Afrika da aynı şekilde değerlendirilebilir. Bunun nedeni, bu hükümetlerin yasalarının aslında halkı üzerinde çok baskın olmamasıdır. Bu yüzden, özellikle Türkiye ve orta asyada insanlar yasaya tabi olmalarına rağmen cesur kalıyorlar. Ülkemizde, ahlak yasalar kadar etkilidir ve hatta polisin bir ceza davasında taraflar arasında arabuluculuk yapabileceği bile bilinmektedir. Güney Kore başka bir örnek olarak verilebilir. Güney Kore'de, yasalar son derece katı olsa da, polis olayları önce ahlaki kriterlerle göz önüne alinarak ve taraflardan birinin vicdani standartlar dahilinde haklarının ihlal edilip edilmediğine bakıldıktan sonar dosyayı savcılığa yönlendirir. Aynı vicdani yaklaşım insan haklarına da uygulanır. İlişkilerin her seviyesinde insanların ahlakında bulunur. Bu ahlaki yaklaşımın insanları cesaretlendirdiğini ve toplumda saldırganlık yaratmadığını gözlemleyebiliriz. Güney Kore'yi bu şekilde değerlendirdikten sonra Japonya'dan da bahsedelim. Japonya'da delil bazlı değerlendirme yapıldığı için insanlar cesaretlerini kaybeder çünkü bu, insan doğasına aykırıdır. Bu cesaret kaybı onları huzursuz eder, kendini koruma içgüdülerini harekete geçirir ve dışarıdan gelenlere karşı savunmacı hale gelirler. Bu perspektiften bakıldığında, yasaların ahlak üzerindeki etkisini anlıyoruz. Amerika ve bazı batı toplumlarında da yasaların insanlarin ahlakına etki ederek onların vicdan yoksunu ve materyalist ahlaka yönelttiğini gozlemliyoruz.

 

4. Sosyal Faktörler: Sosyal faktörler ahlakta kritik bir rol oynar. Sokaklardaki korna seslerinden işyerindeki sosyal etkileşimlere kadar, maruz kaldığımız çevre, ahlaki pusulamızı şekillendirebilir. Sokakta çalınan kornalar, bir kişinin hangi davranışların tolere edilebilir olduğunu algılamasını etkiler. Bireyler, korna sesine ve onunla ilişkili agresif davranışlara alıştıkça, sabır ve sosyal normlara uyum gibi ahlaki değerlere uyum sağlar, bu da paylaşılan alanlarda ahlaki sorumluluk ve diğerlerine saygı duyma duygusunun kademeli olarak değişmesini yol açar. Benzer şekilde, sosyal etkileşimler ahlaki gelişim üzerinde önemli etkiler yaratır. Araştırmalar, etrafımızdaki insanların ve karşılaştığımız çeşitli kültürel anlatıların, etik kararlarımızı ve ahlaki davranışlarımızı önemli ölçüde etkilediğini gösterir; bu da toplumlar içinde ahlaki çerçevelerin gelişiminde sosyalizasyonun önemini vurgular (Purzycki ve diğerleri, 2018).

 

5. Gıda Tercihleri: Yaptığımız yiyecek tercihleri yalnızca fiziksel sağlığımızı değil, aynı zamanda ahlaki değerlerimizi ve ruhsal durumumuzu da etkileyebilir. İbrahimi dinlerden örnekler alırsak, yiyeceğin, toplumlar içinde ahlaki ve kültürel uygulamaları şekillendirmede önemli bir rol oynadığını vurgular. Dini metinlerdeki hikayeler, Adem ile Havva'nın yiyecek tercihleri nedeniyle cennetten kovulması gibi insanın durumu ve ruhsallığı üzerindeki derin etkisini gösterir. Ve İsrailoğullarına verilen manna, yiyeceklerin insan ruhsallığı üzerindeki derin etkisini gösterir. Ayrıca, İsa'ya hamile olan Meryem'e Allah tarafından verilen kutsal yiyecek, İsa'nın doğmasına vesile olmuştur. Ayrıca, İbn Haldun'un "Mukaddime" adlı eserinde, belirli yiyeceklerin zihinsel yetenekleri artırabileceği ve kültürel değerleri aktarabileceği fikrini vurgular. Yiyecek tercihlerimizde; deve eti tüketenlerin devenin sahip olduğu sabır ve sindirim kabiliyetlerinin deve eti tüketenlere de aktarıldığını gösterir. Burada görebildiğimiz üzere gida tercihlerimiz ahlakımızin oluşmasına etki etmektedir.

 

Sonuç olarak, ahlaki değerlerin oluşumu, kozmolojik ve genetikten sosyal, yasal ve gida tercihlerine kadar uzanan çeşitli faktörlerin etkisi altında karmaşık bir süreçtir. Hem doğal hem de toplumsal çevre, ahlaki pusulamızı şekillendirmede kritik bir rol oynar ve bu da farklı bölgeler ve kültürler arasındaki farklı ahlaki duyarlılıkları ortaya koyar. Genetik miras, ahlaki yargılarımız üzerinde derin bir etkiye sahiptir ve nesiller boyunca değerlerin aktarılmasına yol açar. Ayrıca, hükümetler tarafından dayatılan yasalar, insan doğasıyla ne kadar iyi uyumlu olduklarına bağlı olarak ahlaki cesareti zayıflatabilir veya güçlendirebilir. Günlük etkileşimler ve kültürel normlar gibi sosyal faktörler, ahlak anlayışımızı daha da rafine eder. Gida tercihlerinin etkisi de düşünüldüğünde ahlaki gelişimin çok yönlü bir doğası olduğu görülebilir. Bu çeşitli etkileri anlamak, farklı toplumlar arasında insan davranışını yorumlamada değerli bir içgörü sunar.